Nasjonalromantikken 1835-1860

Munnleg forteljekunst
Skriftleg stoff
Tekstprøver

Munnleg forteljekunst

Sjølv om den skriftlege tradisjonen tykkjest å døy ut i Noreg med svartedauden og med at landet vart lagt under nabolanda, har vi likevel i dei næraste hundreåra ei rik bløming av den munnlege forteljetradisjonen. Ein tarv som kjent ikkje kunna skriva for å fortelja, og kommunikasjonen mellom menneske skjer for det meste gjennom det talte ordet. Ein held i hevd den forteljegleda vi møtte i samband med soge- og eddadiktinga.
Motiva vi møter i denne nye utgåva av folkeleg tradisjon, er henta frå dagleglivet, sjølv om det ofte kan vera motiv som skil seg noko frå det heilt jamne, "uspanande" livet. Underlege fenomen er titt brukte som grunnlag for denne nye forteljebølgja. Også motiv frå kjende personar og deira liv kunne danna utgangspunktet for vidare tildikting. Det som til dømes berre står mellom linjene om kjende kongar, kunne i mange høve vera eit hovudpunkt i ei ny forteljing.

Vi har fleire typar av folkedikting, og all folkedikting er anonym. Ei forteljing kan ha starta ein stad, og ho er blitt omarbeidd og tilsmidd eit utal av gonger før ho kjem til oss i ein bestemt versjon. Dette er òg grunnen til at vi har mange ulike variantar av same grunnstamma. Men vi kan ikkje peika på at forteljinga er laga av ein einskild person.
Dei mest kjende typane av episk folkedikting er eventyra og segnene. Eventyra kjenner ikkje grenser, og vi finn att same eventyret i fleire delar av verda - sjølvsagt med visse endringar. Til dømes vil ein naudsynleg nytta andre dyreslag i India enn i Noreg. Eventyra er internasjonale, og dei auser av ei allmennmenneskeleg kjelde. Men dei krev ikkje å bli trudde - hovudoppgåva deira er å underhalda.
Eventyra er òg bygde opp på eit bestemt vis. Dei tek til med ein innleiingsformel: "Det var ein gong …". Dette vert gjort for å gjera lydaren merksam på at det som no kjem, ikkje høyrer heime i den situasjonen som rår der eventyret vert fortalt. Ein distanserer seg frå forteljinga; tilhøyraren skal no vera med på ei ferd i eventyrland, der alt er mogleg, alle kan vera aktørar, men det er sjeldan ein tek opp tilhøve som ikkje har ei viss tilknyting til det livet ein lever til dagleg.

Eit anna særmerkt trekk ved eventyra over heile verda er bruken av visse tal. Lykketalet sju går att, men enda meir typisk er tre-talet, ja, bruken av dette talet er nærast å rekna som eit fast inventar i eventyra; derfor taler ein om 3-tals-loven. Personar og hendingar er bygde opp kring denne loven: tre personar, alt hender tre gonger og det er alltid ei utvikling, ei stiging mot det betre: bronse, sølv, gull; Per, Pål og Espen Oskeladd.
Eventyra har òg ein avsluttingsformel, ofte "snipp, snapp, snute …", og denne er sett til for at ein skal vera klar over at no skal vi attende til nåtida - vi må forlata eventyrverda.

Sidan eventyra, og den episke diktinga i det heile, er munnleg overleverte, er det naudsynt at språkforma heile tida held kontakten med talemålet. Dette er grunnen til at Asbjørnsen og Moe ville at språket i dei eventyra og segnene dei hadde skrive ned på 1840-talet, ikkje skulle stivna til, men justerast og leggjast opp mot talemålet til kvar ei tid.
Segnene er meir bundne til ein stad eller eit land enn det som er tilfellet med eventyra. Dei vil helst vera meir alvorlege, for dei gjev seg ut for å vera sanne. Reint kunstnarleg er dei heller ikkje så vellykka, men dei er ofte interessante dokument frå ei svunnen tid. Personar og rykte om hendingar blir dregne inn for å forklara tilhøve i naturen, og overtrua blømer.

Den poetiske delen av folkediktinga omfattar folkeviser, stev, hermingar, ordtak, rim og remser, bånsullar og kulokkar.
Men lite av dette er rein lyrisk dikting - dvs. stemningsfull og kjensleladd. Berre nokre stev og delar av folkevisene kan seiast å vera lyriske. Resten er episk dikting på rim, såkalla episk-lyrisk dikting. Og dette er noko av det typiske ved folkevisene eller balladane som ein ofte kallar dei. Dei fortel ei forteljing. I og med at dei er på vers, er dei vanskelegare å endra på enn t.d. eventyra, og dermed held dei seg betre i originalforma.

Folkevisene vart nytta til dans. Mange av dei skreiv seg frå korte lyriske danseviser frå tida før 1200, men da dansleiken vart så populær, ønskte ein å dansa lenger, og dermed fekk ein fleire og fleire strofer for å halda dansen i gong.
Folkevisene er relativt enkelt bygde opp; visa kan ha 2 verselinjer med mellomsleng og ettersleng, dvs. ei refrenglinje som vert teken opp att mellom dei to verselinjene, og ei linje etter den siste verselinja. Desse omkveda, som dei kallast, er oftast dei same gjennom heile visa.
Har visa 4 verselinjer, er ho berre utstyrt med ettersleng.
Parallellstrofer eller strofer som er nesten heilt identiske, finn ein mange av i folkevisene. Dei kan anten ha blitt til av di ein ønskte å tvera ut visa, gjera henne lenger av di det var så morosamt å dansa, eller av di ein ønskte å streka under som viktig noko av innhaldet i visa.
Vi har fleire typar av folkeviser. Heilagvisene eller legendevisene reknar ein med det er 14 forskjellige av her i landet. Dei kan byggja på gammal utanlandsk tradisjon; "Olav og Kari" er t.d. bygd opp kring ei frankisk segn frå folkevandringstida.

Hovudverket innan norsk visekunst i mellomalderen er heilagvisa "Draumkvedet". Olav Åsteson fortel her om draumane sine om korleis ein vert handsama i helvetet og i himmelen. Visa er rekna frå tida kring år 1300 - om lag samstundes med at Dante skreiv Divina Commedia, som skildrar dei same tilhøva.
Dei mest norske er trollvisene og kjempevisene, som begge byggjer på tradisjonen frå den norrøne segnverda. I trollvisene møter ein dessutan ofte bergtakingsmotivet. Kjempevisene kan i stor monn sjåast på som eit framhald av forteljingane frå heltedikta og sogene.

Riddarvisene skildrar eit miljø som vi ikkje finn i Noreg. Likevel synest det som om denne gruppa har vore populær, for riddarviser er det vi finn flest av her i landet. Mange av desse visene må ha vorte til i Danmark, og dei byggjer i mange høve på riddarsogene. Vi har tidlegare nemnt at "Roland og Magnus kongjen" skriv seg frå Karlamagnússoga - den norrøne omsette versjonen av Rolandskvadet.

Av historiske viser har vi berre nokre få, og dei tek ofte opp forteljingar som berre vert ymta om i kongesogene, dvs. forteljingar som ikkje naudsynleg er sanne. Desse to siste viseformene er noko yngre enn dei tre førre.
Den yngste gruppa er skjemtevisene, som nok i høg grad skriv seg frå 1600- og 1700-talet, men einskilde av dei kan nok vera eldre. Dei er ikkje så høgtidsame som dei andre visene, og det er ikkje sjeldan dyr som er hovudpersonane i desse visene.

Stev er ei gruppe folkedikting som framleis lever i Noreg, mellom anna vert det årleg skipa til tevlingar i stevjing i Setesdalen.
Steva har røtene sine i den lyriske dansevisa som var grunnlaget for folkevisa, og det er denne lyriske tradisjonen som vert halden oppe med stevet.
Ein reknar med to typar: gamlestev med 4 verselinjer og rim i 2. og 4. vers, og nystev frå om lag 1650 og utetter med 4 verselinjer og parrim.
Steva kan minna om lausavisene vi fann hos skaldane, og dei tek føre seg naturskildring, dei kan vera satiriske eller av og til fylte av kunnskap eller dei kan gi uttrykk for djupt personlege kjensler.
Dei andre typane av folkedikting som er nemnde, er stuttare, oftast berre på eit par verselinjer, ja, ordtaka kan ofte berre vera på nokre få ord. Men dei utgjer ein tradisjon i folkediktinga vår, sjølv om nok dei fire første gruppene, eventyr og segner, folkeviser og stev, er dei vi først tenkjer på i samband med folkedikting og munnleg forteljekunst.
Nedskrivinga av folkediktinga tek ikkje til for fullt før på 1840-talet, men alt på 1600-talet har vi spreidde nedteikningar av folkeviser; den eldste skriv seg frå 1612, og ho inneheld "Friarferda til Gøtland".
Så sjølv om dei skriftlege dokumenta vitnar om nedgangstider for norsk litteratur og ikkje minst for norsk språk, provar den munnlege tradisjonen at den indre kunstnariske linja vert halden i hevd. Mykje norsk forteljestoff vert forma i denne såkalla dansketida. Det ligg under overflata og berre ventar på høve til å bryta fram og kle seg i ein skriftleg språkdrakt.

Anders Faye hadde i 1833 gjeve ut Norske Sagn, men desse var temmeleg livlause og dessutan i dansk språkdrakt. Men frå 1840 starta eit innsamlingstiår utan sidestykke i norsk litteratur. Typisk for innsamlarane var at dei nå ønskte å ta vare på den norske språktonen, stilen. Ortografien var framleis bunden til dansk rettskriving. Noko spesielt galdt for folkevisene - dei var jo i bunden form og kunne vanskelegare verta endra. Desse er språkleg sett meir norske og til tider meir påverka av norrønt enn resten av folkediktinga.

Innsamlarane av folkeviser konsentrerte nedskrivinga geografisk til Telemark/Setesdalen. Desse strøka av landet hadde vore minst utsette for ytre påverknad, og dermed hadde den ekte norske munnlege tradisjonen halde seg best her. Allereie i 1840 hadde Jørgen Moe (1813 - 82) samla nokre folkeviser som han gav ut under tittelen Samling av Sange, Folkeviser og Stev i norske Almuedialekter. Men hovudverket tilhøyrer Magnus B. Landstad (1802 - 80): Norsk Folkeviser frå 1853. Dette 900 sider store verket er eit samarbeidsprosjekt mellom Landstad og Olea Crøger (1801 - 55); i verket er det òg musikalske oppteikningar, og desse er gjorde av L.M. Lindeman (1812 - 87). Sophus Bugge følgde i 1858 opp med ei meir vitskapleg oppbygd samling, Gamle norske Folkeviser.

Peter Christen Asbjørnsen Jørgen Moe
Peter Christen
Asbjørnsen
Jørgen
Moe

Når det gjeld å gjeva ut eventyr og segner, er Peter Christen Asbjørnsen (1812 - 85) og Jørgen Moe (1813 - 82) dei leiande. Dei gav ut samlingar saman i 1841 og 1844, og Asbjørnsen heldt fram aleine i 1845 og 1847. Eventyra og segnene er hos Asbjørnsen utstyrte med eigne miljøskildringar, såkalla rammeforteljingar. Her prøver han å førebu oss på det som skal forteljast ved å skildra forholda kring nedskrivingssituasjonen: kor han måtte dra for å finna forteljaren, litt om forteljaren og etter sjølve eventyret/segna, litt om heimturen. Men sjølve kjernen, eventyret/segna, er ikkje Asbjørnsen sitt produkt; han har berre skrive det heile ned.

Skriftleg stoff

Kunsteventyr har vi lite av i Noreg, sjølv om til dømes Wergeland gjorde forsøk på å skriva nokre. Men i Danmark framstår Hans Christian Andersen (1805 - 75) og blir verdskjend for eventyra sine. Desse er i form mykje like folkeeventyra, og verkemidla er ofte dei same. Men innhaldet er meir realistisk. Han brukar ein opplevd røyndom i staden for trylleverda i dei gamle eventyra. Einskilde av eventyra hans har sosial tendens, og mange er satiriske. Det første som slår ein, og som skil H.C. Andersen sine eventyr frå tidlegare eventyr, er at dei er skrivne for barn, samstundes med at innhaldet òg vedkjem dei vaksne.

Nasjonalromantiske verk kan vi finna i Noreg heilt frå 1814 og utetter. I 1819 fekk vi til dømes den andre "offisielle" nasjonalsongen vår, "Sønner af Norge" av Henrik Bjerregaard (1792 - 1842). Same Bjerregaard er òg mannen bak det første levedyktige teaterstykket i det nye Noreg, nemleg Fjeldeventyret (1824).
Innanfor episk dikting har vi Maurits Hansen (1794 - 1842), som er rekna som den største epikar i tida rett før Wergeland. Det mest kjende verket hans er novella Luren (1819) som går for å vera den første bondeforteljinga vår.

Henrik Ibsen Bjørnstjerne Bjørnson
Henrik Ibsen Bjørnstjerne Bjørnson

Henrik Ibsen (1828 - 1906) debuterte under pseudonymet Brynjolf Bjarme med Catilina (1850), eit skodespel der handlinga er lagd til Roma i oldtida. Vi kan rekna Ibsen som nasjonalromantisk diktar heilt fram til og med 1863 da han gav ut Kongsemnerne. I denne perioden med historiske skodespel, legg han handlinga til ulike epokar av tidlegare norsk historie. Ibsen skreiv òg nokre dikt i denne perioden, og både "Paa Vidderne" og "Terje Vigen" går inn i den nasjonalromantiske tradisjonen.
Men Ibsens nasjonalpatriotisme fekk ein brå slutt i 1864. Som ivrig skandinav var han svært skuffa da Tyskland erobra dei sørlege strøka av Danmark utan at nokon av dei andre skandinaviske landa løfta så mykje som ein finger. Med dette miste han trua på den norske nasjonalismen, han forlét landet og skulle ikkje koma til å busetja seg her igjen før i 1891.

Bjørnstjerne Bjørnson (1832 - 1910) var òg prega av nasjonalromantikken i første delen av forfattarskapen. Etter debuten i 1856 med det historiske skodespelet Mellem Slagene, set Bjørnson i gong det velkjende "vekselbruket" sitt. Han skreiv skiftevis historiske skodespel og bondeforteljingar, og særleg innanfor denne siste sjangeren oppnår han enorm popularitet. Den første bondeforteljinga hans er Synnøve Solbakken (1857). Den dag i dag er vel bondeforteljingane noko av det første vi tenkjer på når Bjørnson vert nemnd.
Det er forresten interessant å sjå korleis folk oppfatta personane, bøndene, hos Bjørnson. Ved utgjevinga blei dei stempla som råe og ville, nokre år seinare var ein samd om at Bjørnson hadde teikna eit korrekt, realistisk bilete av den norske bonden. Men det skulle ikkje gå så svært lang tid før "søndagsbønder" blei merkelappen på dei.
Temaet i mange av bondeforteljingane er å tøyla det ville, råe i mennesket, det som var nedarva frå vikingane. Bjørnson viser oss utviklinga i personane fram mot det å vera eit menneske som er tilpassa samfunnet og dei rådande forholda. Eit harmonisk sinn og harmoni med omgivnadene er målet.
Stilen Bjørnson nyttar i sogeskodespela, skil seg til ein viss grad frå den vi finn hos Ibsen. Bjørnson maktar nemleg å leggja dialogen meir opp til det talte målet, og språket blir dermed meir smidig og naturleg.
Bjørnson sin lyriske produksjon fram til 1870 er òg merkt av nasjonalromantikken. Han tek opp nasjonale emne, og det episk-lyriske Arnljot Gelline (1870) er eit av dei lyriske høgdepunkta i perioden. Den tredje og framleis regjerande nasjonalsongen vår, "Ja, vi elsker", blir òg til i denne perioden (1859).

Ivar Aasen
Ivar Aasen

I kjølvatnet til Bjørnson sine bondeforteljingar står ei rekkje folkelivsskildringar fram, og desse syner oss sider ved lokalsamfunnet som tidlegare ikkje var blitt tekne opp i litteraturen. Mykje av dette stoffet er knytt til spesielle geografiske område og varslar på eit vis heimstaddiktinga som kjem med full styrke på slutten av 1880-talet.
Det folkelege og nasjonale er òg det som ber mykje av diktinga til Ivar Aasen (1813 - 96) og Aasmund Olavsson Vinje (1818 - 70). Aasen hadde skapt landsmålet kring 1850, og det hjelpte mykje for utbreiinga av dette målet at Aasen sjølv hadde dikteriske evner. Han skreiv fleire nasjonaldikt, og han viste seg som ein stødig stilist. Det lyriske hovudverket hans er samlinga Symra frå 1863. Her finn vi dei fleste av dei kjende dikta hans.
Vinje er òg romantikar, spesielt når han skriv dikt. Heilt konsekvent i målforma er han ikkje, men han enda opp med å skriva nær opp til Aasens landsmål. Vinje sitt namn er nært knytt til det bladet han gav ut i mange år, "Dølen". Vinje var essayist og bladmann, og han gjorde avisa til ei makt i samfunnet.
Mykje av journalisten i han finn vi att i reiseskildringa Ferdaminni fraa Sumaren 1860. Men midt i desse livsnære fjellskildringane syner òg den romantiske høgfjellsdiktaren seg. Så vi kan trygt seia at Vinje er ein overgangsskapnad i norsk litteratur.
Elles synest det som om romantikken har spelt ut rolla si når vi nærmar oss 1870, for ein hadde teke til med å leggja vekt på andre ting ved utforminga av litteraturen.

Tekstprøver:

    Bjørnstjerne Bjørnson:

    Ei faarleg friing

    Dan tid, hon Aaslaug vard vaksi jinta, var dat ikkje stor frid at finna paa Husaby. dar bæde rivost og slogost dei gildaste gutar i bygdi nott etter nott. Verst var dat laugardagsnotti; men daa lagde han gamle Knut Husaby seg heldr aldri utan i skinnbroki og sette ein bjørkastav fyre sengi. "Hever eg fenget ej jenta, so skall eg fulla verja henne," sagde Husabyen.
    Tore Neset var bert husmannsgut, og endaa var dat dei, som sagde, at han kom oftast til gardmannsjenta paa Husaby. Gamle Knut likade dat ikkje, sagde og, dat var ikkje sant, "fyre han havde aldri sett han dar." Men folk smaalogo seg imillom og meinte, at havde han leitat vel etter uppe i hybylet hjaa henne Aaslaug i staden fyre at dragast med alle hine, som staakade fram paa golvet, so havde han funnet han Tore.
    Vaaren kom, og hon Aaslaug drog til støduls med fenaden. Nær nu dagen lagde seg heit yver dalen, fjellet reis svalt upp yver solrøyken, bjøllorna sungo, buhunden go, Aaslaug haukade og bles paa ludr uppe i lidom, daa fengo gutarne hjartailt, dar dei gjengo og vinnade nedpaa volden. Og fyrste laugardagskvelden lagde dan eine skjotar uppetter enn dan andre. Men enndaa skjotar kome dei nedattr; fyre uppaa stødlen stod ein gut bak selsdyri, tok imot kver ein, som kom, og rundjulade han soleides, at han sidan stendugt mintes dei ordi, som fylgde med: "Kom ein annan gong attr, so skal du faa meira!"
    Ikkje rettar enn dei kunne skyna, so var dat bert ein i dat gjeldet, som åtte slik neve, og dat laut vera han Tore Neset. Og alle dei rike gardmannsgutane totte, dat var galet, at dan husmannsbukken skulde stanga hægst uppe hjaa henne Aaslaug Husaby.
    Dat sama totte og gamle Knut, daa han spurde detta, og han meinte og, at var dat ingen annen, som kunde tygla han, so skulde han og synerne hans freista. Knut for sakta at eldast nu, men enndaa han var yver dei sekstige, plagade han gjerna taka broktak med eldste sonen sin, nær dat vard honom for dauvlegt i laget.
    Uppetter til Husabysetri gjekk dat bert ein veg, og han bar beint igjenom Husabytunet. Neste laugardagskvelden, daa Tore vilde til støduls og smaug stilt gjenom garden, alt lettare paa foten, daa han kom aat lada, - for ein kar radt i bringa paa honom. "Kvat vil du meg?" sagde Tore, slog han i marki, so dat song i honom. "Dat skal du faa vita," sagde ein annan bak honom med eit nakkadrag, og dat var broderen. "Her kjem tride karen," sagde gamle Knut og gjekk honom paa bringa.
    Tore vard sterkare i faaren; han var mjuk som vidja og slog, so dat sveid; han smatt og smaug; dar slag fell, var han ikkje; dar dat knapt var ventanda, høvde han. Han neig og spratt upp; dengd vard han fulla, og dat tilgagns, men gamle Knut sagde ofta sidan, at stautare kar havde han varla veret i kast med. Dei heldo paa, til dess dat flaut blod; men daa sagde Husabyen: "Stopp!" og darmed let han dei ordi ut: "Kann du neste laugardagskvelden sleppa undan Husabyvargen og ungarne hans, so skal jenta vera di!"
    Tore drog seg heimattr so godt, han vann, og daa han var komen heim, lagde han seg ned. Stort ord gjekk i bygdi av slagsmaalet paa Husaby; men dat sagde ein og kver: "Kvat vilde han og dar." Ein var dat, som ikkje sagde so, og dat var hon Aaslaug. Hon havde ventat han so hin laugardagskvelden, og daa hon nu fekk
    høyra um endalykten paa di millom faderen og honom, sette hon seg stad og gret og sagde med seg sjølv: "Fær eg ikkje han Tore, so verd dat ikkje ein glad dag fyre meg her i verdi."
    Tore vard liggjande sundagen yver, og maandagen kjende han, at han ogso laut liggja. Tyrsdagen kom, og dat var slik fin dag. dat havde rignat med notti, fjellet var ovlega grønt; vindaugat stod opet, ange av lauv bar in; bjøllorna ljomade ned etter fjellet, og ein haukade uppe dar...var det ikkje, fyre di moderi havde setet inne, so havde han graatet.
    Onsdagen kom, og enndaa laag han; men torsdagen tok han til at undrast, um han do ikkje skulde kunne verda heil til laugardags; og fredagen var han uppe. Han hugsade seg nu dei ordi, som faderen havde sagt; "Kann du neste laugardagskvelden sleppa undan Knut og vargungarne hans, so skal jenta vera di." Han saag burt i Husabygarden gong etter gong. "Eg fær nu ikkje meira enn juling," tenkte Tore.
    Upp til Husabysetri gjekk dat bert ein veg, som fyre er sagt; men ein dugande kar kunde sakta alltid koma upp dar, um han ikkje gjekk nett beine vegen. Rodde han ut um tangen dar og lagde aat paa hi sida, so var dat raad at koma upp, do at dat sakta var so bratt, at dat var med naudi gjeiti gjekk dar; og hon plagar nu ikkje vera bljug av seg i fjellom.
    Laugardagen kom, og Tore gjekk ute all dagen. Dat var nu nokkot til dag; - soli leikade, so dat spratt i buskom, og jamt og samt haukade og lokkade dat fraa fjellet. han sat enn utanfyre dyri, daa dat leid paa kveld, og ei guvande toke sleikte upp etter liderna; han saag dit upp, og dat var so stilt; han saag burt i Husaby-garden, - og saa skauv han av baaten og rodde ut um tangen.
    Paa stødlen sat Aaslaug ferdug med dagsverket sit; hon tenkte paa, at han Tore ikkje kunde koma dan kvelden, men at dat fulla vilde koma dess fleire i hans stad; daa løyste hon buhunden og sagde ingen, kvart hon gjekk. Hon sette seg soleides, at hon kunde sjaa ut yver dalen; men dar drog toka upp, og ikkje var hon heldr god til at sjaa dit ned. Flutte hon seg daa, og utan at hon rett tenkte paa di, kom hon til at ganga mot hi sida, og dar sette hon seg til at sjaa ut yver fjorden; dat gav slik frid, denna langa sjon ut yver vatnet.
    Medan hon sat dar, vard hon hugad paa at kveda; hon tok ein song med lange tonar, og ljodet gjekk so vida i kyrra notti. Hon vilde gjerna høyra seg sjølv syngja, tok difyre til paa nyo, daa fyrste verset var til endes. Men daa hon havde sunget detta, syntes henne, som einkvar svarade djupt nedan. "Kjere, kvat kann detta vera," tenkte Aaslaug, hon gjekk fram til stupet, slog armane um ei grannvaksi bjørk, som stod dar og skalv utyver; - hon saag ned. Men hon saag inkjevetta; fjorden laag still og roade seg; ikkje ein fugl strauk burtyver. Aaslaug sette seg nedattr og song paa nyo. Men daa svarade dat nu i skilet i same tonen, og nerre enn fyrre gongen. "Dat lyt vera nokkot, kvor som er;" Aaslaug spratt upp og lutte seg på nytt lag utyver. Og daa saag hon ned vid fjellveggen ein baat, som havde lagt aat, og so djupt nedre var dat, at han saag ut som eit litet skjel. Hon drog augat uppyver, møtte ei raud huva, uppunder henne ein kar, som starvade uppetter so godt som sletta fjellet. "Kven kann detta vera!" spurde Aaslaug, slapp bjørki og sprang langt attr. hon torde ikkje svara seg sjølv, fyre di hon fulla visste, kven dat var. Hon kastade seg ned paa grassvorden, tok fast i graset med baade hendr, som dat var hon, som ikkje skulde sleppa taket. Men grasroti losnade, hon
    skreik og tok alt betr og betr fast. Hon bad Gud den aalmaattuge hjelpa honom, men so kom dat henne i hug, at denna aatferd hans Tore var at freista Vaarherra, og difyre kunde han ingi hjelp venta. "Bert denna eine gongen," bad hon, "bert denna eine gongen lyt du hjelpa honom!" Og hon tok kringum hunden, som dat var han Tore, hon vilde halda fast, rullade seg med honom burt yver grassvorden, og dat syntest henne, som tidi vard utan ende.
    Men daa sleit rakken seg laus. "Vau, vau!" go han utyver og dillade med rova; "vau, vau!" sagde han mot Aaslaug og sprang upp med framlabbane; "vau, vau!" utyver paa nyo, - og dar stakk ei raud huva upp yver fjelltromen - og Tore laag i fanget hennar.
    Dar vard han liggjande heila minut, utan at nokkon av deim vann mæla eit ord; og dat, som dei sistpaa sagde, var dat ikkje vit i.

    Men gamle Knut Husaby, daa han spurde detta, sagde eit ord, som ikkje var uvitugt; han slog i bordet, so dat skrall i stova: "Dan guten er havande, jenta skal vera hans!

    Bjørnstjerne Bjørnson:

    Et farligt frieri

    Den tid Aslaug blev voksen jænte, var der ikke stor fred at få på Huseby; ti der både reves og sloss bygdens gildeste gutter nat efter nat. Værst var det lørdags-natten; men da la heller aldrig gamle Knut Huseby sig uten i sine skinnbukser og med en bjørkestav foran sengen. - "Har jeg fåt en jænte, skal jeg også værge henne," sa Husebyen.
    Tore Næsset var bare husmannsgut; men ænda var der dem som sa, at han var den som kom oftest til gårdmannsjænten på Huseby. Gamle Knut likte det ikke, sa også, det var ikke sant, "ti han hadde aldrig set ham der". Men folk smålo sig imellem og mente, at hadde han søkt vel i krokene istedenfor at drages med alle dem som støiet og ståket på gård og gulv, så hadde han funnet Tore.
    Våren kom, og Aslaug drog til sæters med kreaturene. Når nu dagen la sig het over dalen, fjællet rejste sig svalt op over solrøken, bjællerne sang, buhunden gjødde, Aslaug hauket og blåste på lur oppe i lierne, - da fik gutterne hjærteondt der de gik og vinnet nedpå vollen. Og første lørdagskvæll la den ene fortere opover æn den annen. Men ænnu fortere kom de nedover igjæn; ti oppe på sæteren stod en gut bak døren, og han tok imot hvær en som kom, og rundhjulte dem således, at de siden bestandig husket de ord der lagdes til: "Kom igjæn næste gang, så skal du få mere."
    Ikke rettere æn de kunde skjønne, så var der bare én i det præstegjæll der ejde en slik næve, og det måtte være Tore Næsset. Og alle de rike gårdmannsgutter syntes det var for galt, at den husmannsbukk skulde stange højest oppe på Huseby-sæteren.
    Det samme syntes også gamle Knut, da han fik høre derom, og han mente tillike, at var der ingen annen som kunde binde ham, så skulde han og hans sønner forsøke. Knut tok visstnok til at ældes nu, men ænda han var henimot seksti år, plejde han gjærne ta et tak eller to med sin ældste søn, når der blev for stille i et godt lag.
    Opover til Husebysæteren gik bare én vej, og den bar bent gjænnem gården. Næste lørdagskvæll, da Tore vilde til sæters og listet gjænnem gården - alt lettere på foten da han var kommet til låven, fór en kar like i hans bringe. "Hvad vil du mig?" sa Tore og slog ham i marken, så det sang i ham. "Det skal du få at vite," sa en annen bak ham med et nakkedrag, og det var broren. "Her kommer den tredje," sa gamle Knut og gik ham bent på livet.
    Tore blev stærkere i faren; han var så myk som en vidjekvist, og slog så det sved; han smatt og smøg; der slag fallt, var han ikke; der de intet væntet, fik de. Banket blev han visstnok tilsist, og det til gagns, men gamle Knut sa ofte siden, at stautere kar hadde han næppe været i kast med. De holdt på til der flød blod, men da sa Husebyen: "Stop!" og la til: "Kan du næste lørdagskvæll slippe forbi Huseby-ulven og hans unger, så skal jænten være din!"
    Tore drog hjæmover, så godt han kunde, og da han var kommet hjæm, la han sig ned. Stort ord gik der av slagsmålet på Huseby, men det sa en og hvær: "Hvad vilde han der?" - - En var der som ikke sa så, og det var Aslaug. Hun hadde væntet så på ham hin lørdagskvæll, og da hun nu fik høre hvad vænding det hadde tat med ham og faren, satte hun sig hen og gråt, sa også til sig selv: "Får jeg ikke Tore, så får jeg ikke en glad dag mere her i værden."
    Tore blev liggende søndagen over, og mandagen kjænte han at han også måtte ligge. Tirsdagen kom, og det var sådan vakker dag. Det hadde regnet om natten, fjællet var vått og grønt, vinduet stod åpent, duften av løv bar in, bjællerne ljomet ned over fjællene, og en hauker deroppe; - var det ikke fordi moren sat inne, hadde han måttet gråte av utålmod.
    Onsdagen kom, og ænnu lå han; men torsdagen tok han til at undres over, om han dog ikke kunde bli frisk til lørdag, og fredagen var han oppe. Han mintes vel de ord som faren hadde sagt: "Kan du næste lørdagskvæll komme forbi Huseby-ulven og ungerne hans, så skal jænten være din." Han så bort over til Huseby gang efter gang. - "Jeg får da ikke mere æn bank," tænkte Tore.
    Op til Husebysæteren gik der bare én vej, som før sagt; men en dygtig kar kunde sagtens komme derop, om han æn ikke nætop gik bene vejen. Rodde han ut og forbi tangen der borte, la så til på den andre siden av fjællet, var der altid råd til at komme op, skjønt der rigtignok var så bratt at gjeten gik der med nød, og hun plejer dog ikke at være unselig til fjælls.
    Lørdagen kom, og Tore gik ute hele dagen; - solen lekte, så det spratt i buskene, og alt i ett hauket og lokket det fra fjællene. Han sat ænnu utenfor døren, da det led på kvællen, og en dampende tåke slikket op efter lierne. Han så ditop, og der var så stillt, han så bort i Husebygården - og så skjøt han båten ut og rodde omkring tangen.
    På sæteren sat Aslaug færdig med sit dagværk. Hun tænkte på at Tore ikke kunde komme den kvæll, men at der vel vilde komme des flere i hans sted; da løste hun buhunden, og sa ingen hvorhen hun gik. Hun satte sig således at hun kunde se ut over dalen, men der sted tåken op, og hun var heller ikke istand til at se derned; ti alting minte henne. Hun flyttet sig da, og uten at hun rigtig tænkte på det, kom hun til at gå mot hin side, og der satte hun sig, og så ut over sjøen. Det gav slik fred, dette lange syn ut over sjøen.
    Da fik hun lyst til at synge; hun tok en sang med lange toner i, og lyden gik langt i den stille nat. Hun var selv glad deri og sang derfor et vers til. Men da syntes det henne at en svarte langt nedefra. "Kjære, hvad kan det være?" tænkte Aslaug, hun gik frem til stupet, slog armene om en rank bjørk som hang og skalv utover. Hun så ned; men hun så ingenting. Fjorden lå stille og roet sig, ikke en fugl strøk henover. Aslaug satte sig ned på ny og sang atter; da svarte det virkelig og med samme tone, nærmere æn første gang. "Det må være noget allikevel;" Aslaug spratt op og bøjde sig utover. Og da så hun nede ved fjællvæggen en båt som hadde lagt til, og så dypt nede var det, at den så ut som et lite skjæll. Hun drog øjet opover, møtte en rød hue, og under den en gut som arbejdet sig opover det næsten slette fjæll. "Kjære, hvem kan det være?" spurte Aslaug, slap bjørken, og sprang langt tilbake. Hun turde ikke svare sig selv; ti hun visste jo hvem det var. Hun kastet sig ned på græsvollen, tok fast i græsset med begge hænder, som var det henne der ikke skulde slippe taket; men græsroten løsnet, hun skrek højt, og bad Gud den almægtige hjælpe ham. Men så rant det henne i hug, at denne Tores bedrift var at friste Vorherre, og derfor kunde han ingen hjælp vænte. "Bare denne ene gang," bad hun, og hun tok omkring hunden, som var det Tore hun
    skulde holde fast, hun rullet sig med ham bort over græsvollen, og det syntes henne som tiden var uten ænde.
    Men da slet hunden sig løs. "Vov, vov!" gjødde den utover og viftet med halen; "vov, vov!" sa den mot Aslaug og la forlabberne op; "vov, vov!" utover på ny, - og der stak en rød hue over fjællranden, og Tore lå ved hennes barm.
    Der blev han hele minutter, uten at kunne sige et ord, og det som han ændelig sa, var der ingen forstand i.
    Men gamle Knut Huseby sa, da han hørte dette, et ord hvori der var forstand; ti han sa: "Den gut er værd at ha; jænten skal være hans."

    (Fra Småstykker, 1860)

Til toppen